Vòng Đời của Cây Tre: Từ Măng Non đến Cây Trưởng Thành

Đầu mùa mưa, người trồng đứng trước bụi tre và chỉ có vài ngày để quyết: cái măng vừa nhú kia cắt đem bán, hay để yên cho nó thành cây. Cắt thì có tiền ngay trong tuần. Để lại thì phải chờ nhiều mùa nữa mới có một cây đủ chắc, mà suốt quãng chờ vẫn phải giữ bụi.

Cái giá của mỗi lựa chọn nằm ở chỗ vòng đời cây tre khác hẳn cây gỗ: cây đạt gần hết chiều cao và gần hết đường kính ngay trong mùa măng đầu tiên. Qua mùa đó, nó gần như không lớn thêm, chỉ cứng dần lên từ bên trong.

Nghĩa là cây già hơn không phải cây to hơn, mà là cây có vách chắc hơn.

Một mùa măng đã chốt xong kích thước cả đời cây

Măng vừa nhú đã mang sẵn toàn bộ số đốt mà cây sẽ có; nó chỉ kéo dài những đốt có sẵn. Đường kính đo ở gốc măng cũng là đường kính cây giữ suốt phần đời còn lại.

Lý do nằm ở cấu tạo thân: tre không có tầng sinh gỗ, nên không có cơ chế nào để dày thêm ra hai bên. Cây gỗ mỗi năm đắp thêm một vòng, cây tre không đắp gì cả. Việc nó làm sau khi ngừng vươn là hóa gỗ dần — vách đặc lại, tinh bột giảm xuống.

Muốn có cây to thì phải nuôi gốc chứ không nuôi cây.

Cỡ măng năm sau phụ thuộc sức của hệ thân ngầm, mà sức đó đến từ số cây đang đứng và lượng dinh dưỡng chúng nuôi ngược xuống. Chặt sạch cây trưởng thành trong một vụ là tự làm nhỏ lứa măng kế tiếp.

Vòng đời cây tre gồm những chặng nào đáng phân biệt

Chặng măng. Bẹ mo còn ôm kín thân, ruột mọng nước, vách mỏng và mềm. Đây là chặng cây làm thực phẩm chứ chưa làm vật liệu được.

Chặng cây non mới đứng. Cây đã gần đủ chiều cao, nhìn ngoài không khác cây trưởng thành là mấy, nhưng vách còn xốp, nhiều nước và nhiều tinh bột. Cắt ở chặng này thì cây co rút mạnh khi khô và dễ bị mọt tìm đến.

Chặng thân đã cứng. Vách đặc, cây chịu lực tốt, cong vênh ít hơn hẳn sau khi xử lý và hong khô. Đây là chặng người làm nghề nhắm tới khi chọn cây tre trúc nguyên liệu.

Chặng quá lứa. Cây bắt đầu xuống: thân xỉn màu, đốm mốc và địa y bám nhiều, vách dễ giòn và hay nứt khi chẻ nan.

Mốc năm cho từng chặng thì mỗi loài một khác, mỗi tài liệu lại chốt một con số riêng, nên ở đây không nêu mốc chung nào. Thứ đọc được ngoài vườn là trạng thái thân cây, không phải tờ lịch.

Những dấu hiệu đọc tuổi cây, xếp theo mức đáng tin

1. Bẹ mo còn hay đã rụng. Ở nhiều loài, mo bám quanh gốc khi cây còn rất non rồi rụng dần khi cây đứng vững. Còn thấy mo là cây mới qua mùa măng, nhưng mo rụng hết rồi thì hết thông tin.

2. Lớp phấn trắng trên thân. Cây non ở nhiều loài phủ một lớp phấn trắng mịn, quệt tay vào thì dính. Phấn mòn dần theo mưa nắng, nên thân còn phấn dày là thân còn non.

3. Địa y, rêu và đốm mốc. Chúng tích lại theo thời gian nên cây càng già càng lốm đốm. Nhưng chỗ ẩm và rợp thì địa y lên sớm, nên chỉ so được giữa các cây cùng một khu.

4. Màu thân. Xanh tươi bóng thường là cây còn non, càng về sau càng xỉn, ngả vàng hoặc ngả xám. Dễ nhìn nhất mà cũng dễ nhầm nhất, vì nắng, bóng râm và bụi bám đều làm lệch màu.

5. Tiếng gõ. Cây vách đặc cho tiếng đanh và khô hơn cây vách còn xốp. Cách này chỉ có nghĩa khi gõ so vài cây cùng lô, cùng cỡ đường kính.

Không dấu hiệu nào trong số này đứng một mình mà chắc.

Cách dùng đúng là cộng dồn: mo đã rụng, phấn đã mòn, thân bắt đầu xỉn và có địa y lác đác, gõ nghe đanh. Đây cũng là lối làm trong quy trình tuyển chọn tre trúc làm mành.

Tre già đi khác cây gỗ ở chỗ nào

Về kích thước. Cây gỗ mỗi năm to thêm một chút, nên gỗ lớn thường là gỗ nhiều tuổi. Cây tre đứng yên ở cỡ đạt được từ mùa măng đầu, nên trong cùng một bụi, cây năm nay và cây mấy mùa trước xấp xỉ nhau về đường kính gốc.

Về cách đọc tuổi. Gỗ có vòng năm, cưa ngang là đếm được. Tre không có vòng năm nào để đếm, nên tuổi chỉ đọc được qua dấu vết bên ngoài, hoặc qua sổ ghi của người trồng.

Về khoảng cỡ thân. Quy cách nguyên liệu cho thấy mỗi loài có một khoảng đường kính gốc riêng khá hẹp: trúc 2–8 cm, tre gai 7–8 cm, tầm vông 3–6 cm, lồ ô 5–7 cm. Loài quyết định cỡ thân nhiều hơn tuổi cây. Ở Tre Trúc Vũ Thanh, cây giao đi đều đã qua xử lý trước, nên khi làm mành tre trúc trang trí, cỡ nan phụ thuộc vào loài chọn từ đầu chứ không phải cây già hay non.

Về hậu quả khi chọn sai. Mua nhầm gỗ non thường lộ ngay ở cân nặng và ở màu. Mua nhầm tre non thì phải đợi cây khô hẳn mới lộ: nan co lại, mối buộc lỏng ra, mọt đùn bột ở đốt.

Ghi năm cho bụi tre để khỏi phải đoán lại từ đầu

Mọi dấu hiệu trên thân đều là cách đoán ngược, còn ghi chép thì không phải đoán.

Cách gọn nhất là đánh dấu ngay trong mùa măng: mỗi lứa măng để lại nuôi thì chấm một vệt sơn ở đốt gốc theo màu riêng của năm đó. Được vài mùa, đứng trước bụi là biết ngay cây nào tới lứa chặt.

Với người mua, việc tương đương là ghi theo lô: nhận ngày nào, loài gì, nguồn nào, dùng vào phần việc nào của thi công tre trúc. Lô nào về sau sinh chuyện thì lần ngược lại được.

Bụi được quản thì lúc nào cũng có cây nhiều lứa tuổi, chặt lứa già mà không làm rỗng bụi. Những công trình thực tế kéo dài ngày đòi đúng kiểu nguồn hàng đó: cùng loài, cùng độ già, nhiều đợt mà không lệch nhau.

Câu hỏi thường gặp về vòng đời cây tre

Cây tre có to thêm theo từng năm không?

Không. Chiều cao và đường kính gần như chốt xong trong mùa măng đầu tiên, vì thân tre không có tầng sinh gỗ để dày thêm ra. Thứ thay đổi theo năm là độ cứng của vách.

Bao nhiêu tuổi thì chặt được?

Con số cụ thể tùy loài và tùy tài liệu, nên ở đây không chốt một mốc nào. Cây quá non thì vách chưa đủ chắc, co rút mạnh và dễ mọt; cây quá già thì giòn và hay nứt. Khoảng dùng được nằm giữa hai đầu đó.

Tre ra hoa rồi chết có phải là hết đời cây không?

Đúng, ra hoa là chặng cuối: cây dồn dinh dưỡng vào tạo hạt rồi tàn, và vì cả khóm thường cùng một gốc nên chúng đi gần như đồng loạt. Chu kỳ ra hoa chênh nhau theo loài nên không nêu con số ở đây.

Gói lại: vòng đời cây tre là một cú bật duy nhất ở mùa măng, rồi cả quãng còn lại chỉ để cứng lên.

Xem mo đã rụng chưa, xem lớp phấn còn hay đã mòn, xem địa y bám tới đâu, rồi mới xét tới cỡ thân — bốn việc đó xử lý được phần lớn tình huống chọn cây; phần còn lại là chọn loài cho đúng đầu việc, có thể liên hệ để được tư vấn. Thứ duy nhất thay hẳn được cho phỏng đoán là một vệt sơn đánh dấu năm trên đốt gốc từng lứa măng, hoặc một dòng ghi lô trong sổ ngay hôm hàng về. Zalo 0879.96.00.99 — đội Tre Trúc Vũ Thanh sẽ tư vấn phương án, nguyên liệu và báo giá theo yêu cầu, khảo sát tại TP.HCM và khu lân cận.