Tre Bụng Phật — Loài Tre Cảnh và Nghịch Lý của Dáng Phình

Trước hiên một quán cà phê có hai chậu sứ đặt hai bên cửa. Cây trong chậu cao ngang vai người, mỗi lóng phình tròn ở khúc giữa rồi thắt lại hai đầu như một chuỗi hạt — đúng cái dáng khiến người ta gọi nó là tre bụng phật. Sát hàng rào sau, cùng giống ấy trồng xuống đất đã vọt quá mái, thân thẳng đuột, lóng dài và trơn.

Cùng một giống, cùng một người trồng, cùng một mảnh sân. Khác nhau ở chỗ một bên bị giữ trong chậu, một bên được thả xuống đất rộng.

Cái dáng người mua trả tiền để có chính là cái dáng sẽ mất nếu cây được sống thoải mái.

Đây là chuyện cây cảnh, không phải chuyện cây nguyên liệu

Nói thẳng ngay từ đầu để khỏi mất thời gian của người đang đi tìm hàng: tre bụng phật là cây trồng để nhìn, không phải cây trồng để chặt.

Cây nguyên liệu bán ra là cây đã chặt, đã xử lý, mô tả bằng hai con số: đường kính gốc và độ dài cắt. Trong bảy loại mà Tre Trúc Vũ Thanh cung cấp — trúc, tre gai, tầm vông, nứa, hóp đá, lồ ô, luồng — không có loài tre cảnh nào; dải quy cách của từng loại nằm ở trang cây tre trúc nguyên liệu.

Cây trồng thả xuống đất tự do thật ra không hề nhỏ, chuyện đó nói ở phần sau. Nhưng người ta mua giống này về để chơi dáng chứ không để nó lớn tới cỡ ấy, còn cây đã ép trong chậu thì thân ngắn và lóng phình không đều.

Vậy nên phần dưới đây là kiến thức trồng và chơi cây, không phải phần chào hàng.

Vì sao tre bụng phật chỉ phình lóng khi bị bó buộc

Lóng là đoạn thân nằm giữa hai mắt, và nó chỉ kéo dài trong một quãng ngắn lúc măng đang vươn lên, xong quãng đó thì hóa gỗ và dừng hẳn. Quãng kéo dài ấy được nuôi bằng nước và dinh dưỡng lấy từ đất.

Cắt bớt nguồn nuôi thì quãng kéo dài bị rút ngắn, lóng giữ lại hình phình. Trả lại đủ đất, đủ nước, đủ phân thì lóng dài ra và thân trở lại thẳng. Gardenia ghi thẳng điều kiện để có lóng phình: chậu chật, để khô, bón thiếu.

Đó là một đặc điểm mua được bằng cách chăm, không mua được bằng cách chọn giống.

Hệ quả kéo theo hơi trái khoáy với bản năng người trồng. Thấy cây còi thì thương, đổi chậu to hơn, tưới dày hơn, bón thêm; vài lứa măng sau, lóng mới mọc ra dài và trơn, dáng bụng chỉ còn sót ở đoạn thân cũ. Cây khỏe hơn thật, nhưng thứ khiến người ta mang nó về thì mất.

Các tài liệu ghi gì, và chỗ nào chúng chưa khớp nhau

Tên và vùng phân bố. Plants of the World Online, cơ sở dữ liệu thực vật của vườn thực vật Kew, ghi Bambusa ventricosa là tên khoa học được chấp nhận, với vùng phân bố tự nhiên trải từ Quảng Đông của Trung Quốc tới Việt Nam.

Kích thước. Trang Gardenia ghi cây trồng xuống đất đạt 12–16 m, cây trồng chậu chỉ quanh 1,5–2,4 m. Complete Bamboo đưa chiều cao lớn nhất khoảng 17 m, đường kính thân khoảng 6 cm. Đây là số tài liệu nước ngoài về cây đang sống, không phải quy cách của nhà cung cấp nguyên liệu nào.

Chỗ chưa khớp. Gardenia và Complete Bamboo nói lóng chỉ phình khi cây bị ép; Bambu Batu cho rằng lóng vẫn phình trong phần lớn trường hợp. Chưa ngã ngũ, nên phần đáng dựa vào là chỗ cả ba cùng thừa nhận: siết điều kiện trồng thì dáng bụng rõ hơn.

Về kiểu mọc, Bambu Batu xếp loài này vào nhóm mọc cụm, tức bụi nở dần tại chỗ chứ không chạy rễ ngầm lan sang khu khác — một điểm đáng quan tâm với người sợ tre lấn sân.

Sang tới cây nguyên liệu thì thứ được đem ra kiểm không còn là dáng nữa mà là tuổi cây, độ thẳng thân và bề dày vách, như trong quy trình tuyển chọn tre trúc làm mành.

Trồng chậu hay trồng xuống đất: chọn theo thứ mình muốn giữ

Ai trồng tre bụng phật cũng đứng trước hai hướng, và chúng loại trừ nhau.

Chọn chậu khi mục tiêu là dáng. Chậu vừa phải, đất thoát nước, tưới đủ ẩm chứ không sũng, bón thưa tay. Cây nhỏ, lên chậm, giữ được chuỗi lóng phình. Đổi lại cây luôn ở trạng thái bị kìm, tán thưa hơn và chịu nắng gió kém hơn.

Chọn đất khi mục tiêu là mảng xanh. Trồng xuống đất, tưới bón bình thường, cây lên nhanh và dày tán, che nắng che tầm nhìn tốt hơn hẳn một chậu cảnh. Đổi lại thân sẽ thẳng và lóng dài, nhìn không khác mấy so với những bụi tre cảnh thân trơn khác.

Người muốn cả hai thường trồng hai cụm riêng thay vì trông chờ một cụm làm được cả hai việc.

Phối tre bụng phật với hạng mục tre đã xử lý trong sân vườn

Trong một bản vẽ sân vườn, cây sống và vật liệu tre nằm ở hai dòng ngân sách, thường do hai bên khác nhau làm. Chậu cây cảnh mua ở nhà vườn; khung, mái, vách, hàng rào đặt bên làm nguyên liệu.

Phần cây sống. Chậu nên đặt ở chỗ có nắng trực tiếp một quãng trong ngày, tránh chỗ hắt gió mạnh làm lắc gãy măng non. Vị trí đáng chọn nhất thường là góc nhìn thấy được từ trong nhà.

Phần khung và mái. Đây là cây đã chặt, đã xử lý chống mối mọt, lắp bằng liên kết chứ không phải trồng — thuộc phạm vi thi công tre trúc. Cây ở đây chọn theo tải trọng và nhịp, không theo vẻ đẹp của lóng.

Phần che nắng và ngăn tầm nhìn. Chỗ nào cần che mà không muốn xây thì dùng tấm đan; riêng ban công và cửa sổ thì mành tre trúc trang trí gánh phần đó, cùng tông mộc với chậu cây mà không phải chờ cây lớn.

Muốn hình dung tỉ lệ giữa mảng cây sống và mảng tre vật liệu, cách nhanh nhất là xem công trình thực tế rồi ướm lại trên sân nhà mình.

Câu hỏi thường gặp về tre bụng phật

Mua cây thân thẳng về rồi ép trong chậu thì có ra dáng bụng không?

Những lóng đã hóa gỗ giữ nguyên hình dạng cũ, siết nước cũng không làm chúng phình lại. Thứ thay đổi được là các lứa măng mọc sau khi đã siết. Vì vậy một cây đang thẳng phải chờ vài lứa măng mới thấy dáng, và phần thân cũ thì vẫn thẳng như lúc mua.

Trồng trong nhà được không?

Đây là loài ưa sáng, đặt sâu trong phòng thiếu nắng lâu ngày thì lá nhạt dần và cây yếu đi. Ban công, hiên, sát cửa kính hướng có nắng là những chỗ dùng được. Nếu buộc phải để trong nhà, nên luân phiên đưa cây ra chỗ sáng.

Thân cây này có làm vật liệu được không?

Cây đã ép trong chậu thì không: thân ngắn, lóng không đều, chẻ nan hay dựng cột đều loại từ khâu chọn. Cây lớn tự do ngoài đất thì cỡ không phải vấn đề, nhưng gần như không ai trồng giống này để lấy thân, nên nó vắng mặt trong bảng hàng.

Gói lại: dáng bụng tồn tại đúng chừng nào điều kiện ép còn được giữ, chứ không nằm sẵn trong giống cây.

Trước khi rước một chậu về, nên chốt bốn chuyện: muốn một tác phẩm dáng thế hay một mảng xanh, chậu cỡ nào hợp mục tiêu đó, chế độ tưới bón nào giữ được vài năm, và hạng mục tre trong sân do ai làm — cần đối chiếu quy cách cây đã xử lý thì liên hệ để được tư vấn. Chuyện cây đang sống — giống, chậu, cách giữ lóng phình — hỏi nhà vườn cây cảnh; chuyện cây đã chặt và đã xử lý — hàng rào, giàn, mái, khung — hỏi bên làm hạng mục tre. Zalo 0879.96.00.99 — đội Tre Trúc Vũ Thanh sẽ tư vấn phương án, nguyên liệu và báo giá theo yêu cầu, khảo sát tại TP.HCM và khu lân cận.