Trúc Đen (Phyllostachys nigra) — Màu Thân Là Một Quá Trình

Một chủ quán cà phê đặt mười mấy gốc trúc đen về trồng dọc lối vào, hình dung sẵn dải thân tím sẫm nổi trên tường vôi trắng. Hết mùa mưa năm đó cây lên tốt, thân thẳng, tán nhẹ — và xanh. Xanh nguyên. Người bán không giao sai giống; chỉ là màu chưa tới lượt.

Thân loài này lúc mới vươn khỏi bẹ mo có màu xanh lục, đôi chỗ ngả vàng nâu. Sắc tím sẫm đến sau, đậm dần qua từng mùa, mỗi thân theo nhịp riêng.

Vì thế một khóm trưởng thành gần như luôn có đủ ba sắc cùng lúc.

Vì sao năm đầu trồng trúc đen chỉ thấy thân xanh

Màu sẫm ở loài này hiện dần trên vách thân theo tuổi thân, không có sẵn từ lúc cây nảy măng. Thân non dồn sức vươn cao và hóa gỗ trước; sắc sẫm lộ ra sau, khi thân đã cứng.

Nắm chỗ này thì ba chuyện sau đỡ gây hụt hẫng.

Cây trúc đen mới trồng không “ép” cho sẫm sớm được. Bón dày hay tưới nhiều chỉ đẩy nhanh việc ra măng và tăng chiều cao. Vườn nào ép phân mạnh thường được một hàng cây cao mà vẫn xanh.

Cây đã sẫm màu lúc mua là cây đã có tuổi. Muốn thấy màu ngay thì phải mua thân trưởng thành, mà loại đó vừa hiếm vừa nặng, bứng đi trồng lại dễ sốc.

Màu không đều là bình thường, không phải lỗi. Một hàng rào trồng cùng ngày vẫn có thân đậm thân nhạt, vì mỗi thân ra ở một vụ măng khác nhau. Ai muốn dải màu phẳng và đồng nhất ngay từ đầu thì thứ họ cần là mảng vật liệu đã gia công, kiểu mành tre trúc trang trí, chứ không phải một hàng cây sống.

Bản đồ phân bố hẹp và điều nó nói về nguồn cây

Theo Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, trúc đen (Phyllostachys nigra) phân bố tại hai xã Bản Khoang và Tả Van thuộc Sa Pa, Lào Cai, và được ghi nhận ở vùng Đồng Văn — Mèo Vạc, Hà Giang, tập trung ở độ cao khoảng 1.200 m trở lên.

Cũng theo cơ quan này, hàm lượng mùn đo tại Tả Van là 8,26%, tại Bản Khoang là 3,5% — đất rừng núi cao, giàu mùn, ẩm và thoát nước.

Đó là điều kiện sống rất khác với đồng bằng và các tỉnh phía Nam.

Hệ quả thực tế: cây trồng ở vùng nóng, đất nghèo mùn thường sinh trưởng chậm hơn và lên màu muộn hơn so với mô tả về vùng phân bố gốc. Chuyện đó không có nghĩa là không trồng được, mà là mốc thời gian chờ màu ở mỗi nơi mỗi khác, nên không ai cam kết được một con số chung.

Xếp hạng quý hiếm kéo theo hệ quả gì cho người muốn dùng thân cây

Đây là loài đang được xếp vào nhóm cần bảo tồn, không phải cây nguyên liệu khai thác đại trà.

Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam ghi nhận loài ở mức VU a1a — sẽ nguy cấp, diện tích còn lại tại khu vực khảo sát chỉ khoảng 700 m², suy giảm chủ yếu vì bị khai thác làm cảnh, làm thuốc và làm thức ăn. Tài liệu của cơ quan này cũng xếp loài vào nhóm tre trúc quý hiếm cần bảo tồn, cùng trúc vuông và một số loài họ hàng.

Nên khi ai đó chào bán thân trúc đen theo lô lớn, ở giá của cây nguyên liệu thông thường, việc đáng làm là hỏi nguồn gốc trước khi hỏi giá.

Với hạng mục cần hiệu ứng thân sẫm — trần lam, vách ốp, mảng chắn nắng — hướng bền hơn là chọn cây nguyên liệu phổ biến rồi xử lý bề mặt cho ra sắc trầm mong muốn. Cách đánh giá cây trước khi đưa vào gia công giống nhau ở mọi loài, và quy trình tuyển chọn tre trúc làm mành mô tả rõ các bước loại thân non, thân nứt, thân mọt. Ở Tre Trúc Vũ Thanh, cây giao đi đều đã qua xử lý trước.

Chờ trúc đen lên màu hay xử lý bề mặt trên cây nguyên liệu thường

Hai hướng này phục vụ hai mục đích khác nhau, và chọn nhầm là chỗ phát sinh phần lớn nỗi thất vọng.

Chọn trồng cây sống khi mục đích là cảnh quan lâu dài: một khóm ở góc sân, bình phong ngăn tầm nhìn, điểm nhấn bên hồ nước. Điều kiện kèm theo: đất thoát nước, đủ sáng, và người chủ chấp nhận vài mùa đầu chưa có màu như hình mẫu.

Chọn vật liệu đã xử lý khi mục đích là một bề mặt hoàn thiện có màu xác định, giao đúng hẹn, đồng đều từ đầu này sang đầu kia. Ở hướng này thân cây được chọn theo đường kính và độ già, xử lý chống mối mọt rồi mới làm màu. Bảng quy cách các loại cây tre trúc nguyên liệu phổ biến cho thấy dải đường kính và chiều dài cắt thực tế.

Nhiều công trình dùng cả hai: cây sống ngoài sân vườn, vật liệu đã xử lý ở phần trần và vách. Ghép hai phần cho ăn nhập nhau thuộc về khâu thi công tre trúc hơn là khâu chọn giống.

Bốn việc quyết định tốc độ sẫm màu của khóm trúc đen

1. Ánh sáng. Đứng đầu vì đây là yếu tố dễ làm sai nhất mà lại khó sửa nhất sau khi cây đã bén rễ. Thân nằm trong bóng rợp quanh năm thường nhạt màu và mảnh hơn thân được nắng.

2. Tuổi thân. Xếp thứ hai vì không can thiệp được, chỉ có cách không phá: đừng cắt bỏ thân già chỉ vì trông cũ. Chính những thân đó mới đang có màu đẹp nhất trong khóm.

3. Thoát nước. Cây chịu hạn khá hơn chịu úng. Đất bí, chậu đọng nước sau mưa làm rễ yếu, thân ra nhỏ, mà thân yếu thì lên màu chậm.

4. Tỉa thưa. Ảnh hưởng ít nhất nhưng vẫn đáng làm, vì khóm quá dày thì các thân che nhau, phần lớn nằm trong bóng của chính bụi cây.

Câu hỏi thường gặp về trúc đen

Trồng bao lâu thì thân chuyển sang màu sẫm?

Không có mốc chung để nêu, vì tốc độ phụ thuộc tuổi từng thân, ánh sáng và điều kiện đất nơi trồng. Điều chắc chắn là thân mới ra luôn xanh trước, sắc sẫm chỉ hiện rõ ở những thân đã qua vài mùa.

Có mua được thân trúc đen làm nguyên liệu số lượng lớn không?

Không nên đặt vấn đề theo hướng đó. Theo Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, đây là loài thuộc nhóm quý hiếm cần bảo tồn, vùng phân bố hẹp và trữ lượng đã suy giảm vì bị khai thác. Với nhu cầu vật liệu, các loài tre trúc phổ biến kết hợp xử lý bề mặt là hướng phù hợp hơn.

Màu thân có phai sau khi cây khô không?

Sắc sẫm nằm trên vách thân chứ không phải một lớp phủ bên ngoài, nên thân già khô vẫn giữ màu tương đối lâu. Dù vậy, phần lộ thiên vẫn bạc dần dưới nắng mưa như mọi vật liệu tự nhiên khác và vẫn cần lớp bảo vệ định kỳ.

Gói lại: thứ người ta mua ở loài trúc này không phải một màu, mà là một lịch trình lên màu.

Trước khi chốt, có bốn việc nên làm rõ: hạng mục cần cây sống hay cần bề mặt hoàn thiện, mốc thời gian phải có màu, điều kiện nắng và thoát nước ở chỗ trồng, và nguồn gốc thân cây nếu bên bán chào loài quý hiếm. Cách đặt lại kỳ vọng cho gọn là ghi ra năm mình cần thấy sắc sẫm, rồi mới quyết định giữa chờ cây lên màu và làm màu trên cây nguyên liệu thường — hai đường đó dẫn tới hai bản dự toán rất khác nhau. Xem vài công trình thực tế để hình dung mức sẫm màu đạt được bằng xử lý bề mặt, hoặc liên hệ để được tư vấn theo hạng mục cụ thể. Zalo 0879.96.00.99 — đội Tre Trúc Vũ Thanh sẽ tư vấn phương án, nguyên liệu và báo giá theo yêu cầu, khảo sát tại TP.HCM và khu lân cận.