Trúc Vàng (Phyllostachys aureosulcata) — Màu Sắc và Ý Nghĩa

Có người đứng trước hàng cây vừa trồng, miết tay dọc thân rồi hỏi thợ dùng sơn gì mà lên màu đều thế. Không có lớp sơn nào cả — màu vàng ấy mọc ra cùng với cây. Câu hỏi này lặp tới mức thành thủ tục mỗi lần bàn giao một hàng trúc vàng.

Nhầm lẫn nghe thì vô hại, nhưng nó kéo theo hai kỳ vọng sai. Một là cả hàng phải đồng màu như dãy lan can sơn cùng một mẻ. Hai là màu ấy đứng yên năm này qua năm khác.

Cây không hứa được điều nào trong hai điều đó.

Màu vàng trên thân trúc vàng đến từ đâu

Màu nằm trong mô thân, hình thành từ lúc măng vươn lên, chứ không phải lớp phủ bám bên ngoài. Là màu sống, nó chịu hai thứ không ai điều khiển được sau khi cây xuống đất: nắng chiếu vào thân, và tuổi từng cây trong bụi.

Chuyên trang làm vườn Gardenia mô tả rõ hiện tượng ở dòng tre trúc thân vàng xen sọc xanh mang tên Bambusa multiplex ‘Alphonse Karr’: măng non nhú lên còn phớt hồng, thân phơi nắng gắt thì ngả cam đỏ, thân càng già màu vàng càng đậm.

Cùng một bụi đã có ba sắc khác nhau, huống gì cả một hàng dài.

Hệ quả rất cụ thể. Trồng mười gốc cùng một buổi sáng, cây đầu hàng ăn trọn nắng chiều, cây cuối hàng nấp sau mái đua, qua một mùa là hai đầu lệch màu thấy rõ. Chủ nhà dễ quy cho nhà vườn giao lẫn giống, trong khi thứ gây lệch chỉ là bóng cái mái.

Một cái tên, mấy cây khác nhau

Trước khi bàn tiếp chuyện màu, có một điều cần nói thẳng: chữ “trúc vàng” ở trong nước đang được gắn cho nhiều cây khác nhau, và mỗi cây cư xử một kiểu.

Nhóm mọc bụi. Thân vàng xen sọc xanh, khóm gọn, nở dần ra từ gốc. Theo Gardenia, giống Bambusa multiplex ‘Alphonse Karr’ thuộc nhóm này, cao khoảng 3–9 m, thân to tới 5 cm, và được xếp là loại không xâm lấn.

Nhóm mọc tản. Theo NC State Extension, chương trình khuyến nông của Đại học bang North Carolina, loài Phyllostachys aureosulcata lan bằng thân ngầm, tạo đám dày rất nhanh, cao chừng 3,5–5,5 m, thân cỡ 5 cm. Chính trang này xếp cây vào nhóm xâm lấn và khuyến cáo không trồng.

Nhóm gọi theo thói quen. Các nơi bán cây trong nước ghi tên khoa học không giống nhau cho cùng một chữ. Ở đây không chốt một tên duy nhất, vì chưa kiểm chứng được cây bán ngoài chợ cây thuộc loài nào.

Câu cần hỏi người bán vì thế không phải “cây tên gì” mà “cây mọc bụi hay mọc tản”. Với cây đã cắt thành nguyên liệu thì tên gọi ít phiền hơn — ở Tre Trúc Vũ Thanh, bảng cây tre trúc nguyên liệu liệt kê bảy loại, và cây giao đi đều đã qua xử lý trước.

Trồng sát công trình hay trồng cách ra

Vị trí trồng là chỗ mà hai câu trả lời trên dẫn tới hai cách làm khác hẳn.

Nếu chắc chắn là giống mọc bụi. Bụi nở từ gốc theo vòng tròn, mỗi năm rộng thêm một ít, nên ranh giới còn đoán được. Chừa khoảng đất rộng hơn tán hiện tại là đủ, rồi mỗi năm tỉa bớt cây già cho khóm khỏi bí.

Nếu là giống mọc tản, hoặc chưa biết chắc. Cứ coi như mọc tản mà xử. Thân ngầm chạy nông, luồn theo khe đất mềm, và chỗ nó nhú măng lên có thể cách gốc mẹ vài mét — nhiều khi là bên kia hàng rào.

Cách làm đi kèm: trồng cách nền bê tông, chân móng và ranh đất một quãng, chôn tấm chặn thân ngầm dọc theo ranh, cắm sâu chứ không đặt hờ. Tiền chặn lúc trồng nhỏ hơn hẳn công đào gỡ thân ngầm vài năm sau.

Chậu xây hoặc bồn có đáy cũng là một kiểu chặn, hợp với sân thượng và lối đi hẹp, nơi không còn đất chừa cho trúc vàng.

Màu trên cây trúc vàng và màu trên vật liệu tre trúc

Đến đây thì tách được hai thứ hay bị gộp làm một.

Nguồn màu. Trên cây, màu là sắc tố sống, đổi theo nắng và theo tuổi. Trên vật liệu, thân đã cắt khỏi gốc, đã xử lý và để khô, nên màu chốt lại quanh lúc hoàn thiện, từ đó chỉ còn đổi theo lớp phủ và theo mưa nắng chỗ lắp.

Độ đồng đều. Với cây sống, muốn đều thì phần lớn trông vào may rủi. Với vật liệu, đều là việc chọn được: tuyển cây cùng cỡ, cùng độ già trước khi chẻ nan là một khâu có thật trong quy trình tuyển chọn tre trúc làm mành.

Cách giữ màu. Trên cây, chỉ chỉnh được nắng và cắt tỉa cây già, hết. Trên vật liệu, lớp phủ mới quyết định màu đứng yên bao lâu, và chọn lớp phủ nào thì phải nhìn vào chỗ lắp, vì trong nhà khác hẳn ban công hứng mưa tạt.

Cho nên hạng mục nào bắt buộc đều màu nhiều năm — một mảng ốp, một tấm che, một dải mành tre trúc trang trí — thì đừng đặt kỳ vọng đó lên cây sống. Cây lo nền xanh và bóng đổ, phần màu ổn định để vật liệu gánh.

Thứ tự việc cần chốt trước khi mua một hàng dài

Xếp theo thứ tự nên quyết trước sau, danh sách chỉ có bốn việc.

Một, vị trí. Đặt lên đầu vì nó quyết luôn hai thứ phía sau: nắng chiếu vào thân bao nhiêu, và thân ngầm có cơ hội chạy sang chỗ không mong muốn hay không.

Hai, giống mọc bụi hay mọc tản. Biết chắc thì bớt được tấm chặn, không biết thì cứ chặn. Việc này rẻ khi làm lúc đào hố, đắt khi làm lại sau ba mùa.

Ba, phần nào bắt buộc đều màu. Chốt sớm để chia việc: phần nào giao cho cây sống, phần nào giao cho vật liệu và cho bên thi công tre trúc làm.

Bốn, ý nghĩa gán cho cây. Nhiều người chọn trúc vàng vì thân thẳng, đốt phân minh, màu vàng được xem là điềm lành. Đây là quan niệm dân gian chứ không phải căn cứ kỹ thuật, nên để nó quyết sau cùng.

Muốn hình dung nhanh ranh giới giữa phần cây và phần vật liệu thì xem vài công trình thực tế đã hoàn thiện, rồi tự hỏi chỗ nào cây làm được và chỗ nào không.

Câu hỏi thường gặp về trúc vàng

Trúc vàng có phải là cây được sơn hay nhuộm màu không?

Không. Màu vàng nằm trong mô thân và có sẵn từ khi cây lớn lên. Cảm giác “đều như sơn” thường đến từ một bụi cùng tuổi, cùng hứng nắng như nhau; đổi chỗ đứng thì màu đổi theo.

Trồng sát tường rào hoặc sát móng nhà có sao không?

Tùy giống. Loại mọc bụi nở dần từ gốc nên rủi ro thấp hơn. Loại mọc tản kiểu Phyllostachys aureosulcata lan bằng thân ngầm, và theo NC State Extension thì tạo đám dày rất nhanh, nên cần chừa khoảng cách rồi chôn tấm chặn dọc ranh.

Làm sao để cả hàng lên màu đều nhau?

Với cây sống thì chỉ giảm được độ lệch chứ không xóa hẳn: chọn cây cùng lứa, trồng trên dải đất nhận nắng tương đương, tỉa cây già đều tay hằng năm. Nếu hạng mục đòi màu đều thật sự, phần đó nên làm bằng vật liệu có lớp phủ.

Gói lại: màu của trúc vàng là màu của cây, nên nó đổi theo nắng và theo tuổi, còn màu đứng yên nhiều năm là thứ phải mua bằng lớp phủ trên vật liệu.

Trước khi đặt cây, chốt bốn việc: chỗ đứng của hàng cây, khoảng cách tới móng và ranh đất, giống mọc bụi hay mọc tản, và phần nào bắt buộc đều màu; xong rồi liên hệ để được tư vấn sẽ nhanh hơn nhiều. Chỗ trồng và chỗ lắp nên chốt trước hết: đứng chỗ nào thì cây lên màu đó. Zalo 0879.96.00.99 — đội Tre Trúc Vũ Thanh sẽ tư vấn phương án, nguyên liệu và báo giá theo yêu cầu, khảo sát tại TP.HCM và khu lân cận.