Tre Mai — Một Cái Tên, Hai Loài Khác Cỡ

Hai người cùng nói “tre mai” trong một cuộc gọi. Người đặt hàng hình dung cây thân to gần bằng bắp đùi. Người bán nhìn ra bụi tre sau nhà, thân to cỡ cổ tay, rồi gật đầu là có hàng sẵn. Không ai nghe nhầm chữ nào cả.

Chênh lệch chỉ lộ ra khi xe hàng đỗ trước công trường. Chuyện xảy ra được vì ở Việt Nam, cái tên “tre mai” không trỏ vào một loài duy nhất — tài liệu ghi ít nhất hai loài dưới cùng cái tên đó, và hai loài này lệch nhau cả một bậc về bề ngang thân.

Nên thứ cần xác nhận với bên bán không phải cái tên, mà là con số.

Một cái tên, hai cây khác cỡ

Tên dân gian ra đời trước tên khoa học, và nó ra đời tại chỗ.

Một vùng đặt tên cho cây mọc quanh đó, theo thứ người ở đó nhìn thấy: dáng thân, màu vỏ, mùa ra măng. Vùng khác cách vài trăm cây số, gặp một cây khác nhưng giống ở vài điểm dễ nhận, cũng gọi bằng tên ấy. Không có ai đứng giữa để đối chiếu.

Với “tre mai”, hai loài được ghi nhận dưới cùng cái tên là Dendrocalamus cauhainensis, loài bản địa, và Dendrocalamus giganteus, loài còn được gọi là tre khổng lồ. Cả hai đều thuộc chi Dendrocalamus, đều là tre mọc bụi thân lớn, cho thân thẳng dùng vào việc nặng. Nhìn một cây đứng lẻ thì người mua khó nói được mình đang đứng trước loài nào.

Hệ quả là cái tên không mang theo thông tin về cỡ — nó chỉ nói được rằng cây thuộc nhóm thân lớn. Mọi thứ quyết định cây có dùng được hay không đều nằm ngoài cái tên đó.

Tre mai trong tài liệu: hai bộ số đo lệch hẳn nhau

Các con số dưới đây lấy từ tài liệu công bố, không phải quy cách hàng bán ra — chúng ở đây để chỉ ra độ vênh giữa hai loài, không phải để đặt hàng theo.

Loài bản địa. Khảo sát của Chu Văn An và cộng sự, đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp số 6 năm 2019, ghi Dendrocalamus cauhainensis cao 14,7–16,2 m, đường kính thân 10,5–11,1 cm, đo trên các bụi trồng ngoài thực địa.

Loài tre khổng lồ. Mô tả loài trong bộ tài liệu PROTA ghi Dendrocalamus giganteus có thân cao tới 30 m, cá biệt 35 m, đường kính tới 30 cm và vách dày tới 25 mm. Đây là mức tối đa ở điều kiện thuận lợi, không phải cỡ trung bình.

Đặt hai dòng cạnh nhau thì khoảng cách hiện ra ngay: một bên quanh mốc 11 cm, một bên có thể lên tới gần ba lần con số đó. Ngay cả khi loài khổng lồ không đạt cỡ tối đa, hai bên vẫn không nằm cùng một hạng.

Cần nói rõ thêm: loại cây này không có tên trong bảng quy cách bảy loại ở trang cây tre trúc nguyên liệu, nên không được mượn dải đường kính của trúc, tre gai hay luồng gán sang. Ở Tre Trúc Vũ Thanh, cây giao đi đều đã qua xử lý trước, còn dải quy cách từng đợt thì hỏi theo đợt.

Chuyện chỉ vỡ ra khi hàng đã nằm trên công trường

Hình dung một đơn hàng cây thân lớn cho phần cột và dầm của mái hiên, chốt qua điện thoại bằng đúng hai chữ kèm số lượng và độ dài cắt.

Xe đến, hạ hàng xuống, thân cây nhỏ hơn hình dung một quãng rõ rệt.

Từ đó trở đi, phương án nào cũng tốn: gộp hai cây làm một cột thì lộ mối ghép và sai bản vẽ, đổi loại khác thì lỡ tiến độ, còn hạ tải trọng thiết kế thì phải tính lại phần mái. Cái sai nằm ở khâu đầu tiên, không phải ở khâu dựng.

Không bên nào nói dối — chỉ là thiếu một con số để hai bên cùng bám vào. Xem công trình thực tế rồi hỏi thẳng cây trong ảnh đường kính bao nhiêu.

Bốn dòng cần chốt trước khi đặt tre mai

Xếp theo mức thiệt hại nếu bỏ sót, không theo thứ tự dễ hỏi.

Đường kính gốc, tính bằng centimet. Đứng đầu vì đây là chỗ hai loài trùng tên lệch nhau nhiều nhất, và là con số quyết định cây có vào được khung, mộng hay lỗ khoan đã định sẵn hay không. Hỏi luôn cả dải: nhỏ nhất và lớn nhất trong lô.

Bề dày vách. Hai cây cùng bề ngang mà vách khác nhau thì sức chịu khác hẳn, cây vách mỏng dễ bẹp ngay chỗ bắt bu lông. Với cây thân lớn, vách còn quyết định có khoan xuyên được mà thân không nứt dọc hay không.

Độ dài cắt. Cây bán ra đã cắt theo mét, nên ghi thẳng con số cần dùng. Đừng suy nó từ chiều cao cây ngoài bụi mà tài liệu ghi.

Tình trạng xử lý. Hỏi cây đã xử lý chống mối mọt chưa, xử lý bằng cách nào, để bao lâu sau khi xử lý. Cùng bộ nguyên tắc chọn cây đó chạy trong quy trình tuyển chọn tre trúc làm mành.

Bốn dòng này viết ra giấy mất chưa tới một phút, và thay được cả cuộc tranh luận xem ai gọi tên đúng.

Cỡ thân nào cho hạng mục nào

Khi đã biết mình đang nói tới cỡ nào, việc chọn rút gọn còn một ngã rẽ hai hướng.

Hướng cần thân càng lớn càng tốt. Cột, dầm, kèo, giàn đỡ — những chỗ cây phải gánh tải và liên kết với cây khác bằng bu lông hoặc chốt. Bề ngang và bề dày vách ở đây là điều kiện chứ không phải mong muốn, chọn thiếu cỡ thì không bù được ở khâu sau. Đây là lúc nên làm việc với đơn vị đã quen tính cỡ cây theo tải, qua phần thi công tre trúc.

Hướng không cần thân lớn. Vách ngăn, trần ốp, mảng che nắng, rèm — những chỗ cây được chẻ nhỏ hoặc xếp thành mảng, nên đường kính gốc hết ý nghĩa. Cây thân lớn đưa vào đây vừa nặng vừa phí, trong khi mành tre trúc trang trí làm từ nan nhỏ lại cho bề mặt đều hơn.

Ranh giới giữa hai hướng gói trong một câu hỏi: cây này có phải chịu lực không. Trả lời được câu đó là biết mình có cần theo đuổi cỡ thân lớn hay không.

Câu hỏi thường gặp về tre mai

Vậy loài nào mới là tre mai đúng?

Câu này chưa có đáp án dùng chung. Cả hai loài đều được người trong nghề ở những vùng khác nhau gọi bằng cái tên đó, và chưa tra được văn bản nào chuẩn hóa cách gọi. Cách an toàn là bỏ tranh cãi tên gọi, hỏi thẳng bề ngang thân và bề dày vách của lô đang có.

Cái tên này có dính dáng gì tới cây mai vàng ngày Tết không?

Không. Đây là cây tre lấy thân, thuộc chi Dendrocalamus, khác hẳn cây mai vàng ra hoa dịp Tết — trùng âm thôi.

Bên bán không biết tên khoa học thì phải làm sao?

Chuyện đó bình thường, phần lớn vựa gọi cây theo tên nghề chứ không tra tên khoa học. Hỏi ba thứ họ đo được ngay: đường kính gốc nhỏ nhất và lớn nhất trong lô, bề dày vách ở mặt cắt, độ dài cắt đang có.

Gói lại: cái tên tre mai đang đứng tên cho hai cây khác cỡ.

Bốn việc trước khi chốt đơn: hỏi dải đường kính gốc, hỏi bề dày vách, ghi độ dài cắt cần dùng, hỏi khâu xử lý đã làm tới đâu — cần soi lại với lô đang có thì liên hệ để được tư vấn. Trước khi gật đầu với báo giá nào, hãy nhắn cho bên bán đúng một dòng: gửi giúp đường kính gốc nhỏ nhất và lớn nhất của lô — con số đó xác nhận được, còn cái tên thì không. Zalo 0879.96.00.99 — đội Tre Trúc Vũ Thanh sẽ tư vấn phương án, nguyên liệu và báo giá theo yêu cầu, khảo sát tại TP.HCM và khu lân cận.