Tre Mạnh Tông — Loài Thân Lớn Nhất và Cái Giá của Cỡ Thân

Xe hàng dừng ở đầu hẻm, không vào thêm được mét nào. Hẻm vừa đủ hai xe máy tránh nhau, còn trên thùng thì một cây cần hai người khiêng. Cảnh này quen với những đợt giao tre mạnh tông vào nhà phố, và nó tới trước mọi câu hỏi về sức chịu lực.

Cây to là lý do người ta đặt loài này, cũng là lý do đợt giao nào cũng phải tính đường vào trước. Trong nhóm nguyên liệu một vựa tre trúc thường có sẵn, đây là loài thân lớn nhất.

Thân lớn cho việc lớn, và kéo theo danh sách phiền toái đúng bằng cỡ thân của nó.

Số đo nào tách tre mạnh tông khỏi bảy loại hàng còn lại

Bảng quy cách của vựa thường dừng ở bảy loại: trúc, tre gai, tầm vông, nứa, hóp đá, lồ ô, luồng. Đường kính gốc cả bảy nằm trong khoảng 2–10 cm, to nhất là luồng. Mạnh tông không có tên trong bảng ấy vì nó lệch dải.

Số tham khảo phải lấy từ tài liệu thực vật, không từ bảng hàng. Bộ dữ liệu PROSEA và PROTA ghi Dendrocalamus asper cao 15–30 m, đường kính thân 8–20 cm gần gốc, vách dày 11–36 mm. Đó là số mô tả cây ngoài tự nhiên, không phải quy cách hàng bán.

Con số trên giấy và con số trên cây đang nằm ở vựa là hai chuyện.

Chỗ đối chiếu rõ nhất là bề dày vách. Một cây tre gai 7–8 cm và một cây mạnh tông ở nửa dưới dải 8–20 cm nghe qua chênh không nhiều, nhưng vách dày kéo theo khối lượng trên mỗi mét dài — mà khối lượng quyết định cây cần mấy người khiêng.

Dải quy cách của bảy loại kia nằm ở trang cây tre trúc nguyên liệu. Ở Tre Trúc Vũ Thanh, cây giao đi đều đã qua xử lý trước; riêng mạnh tông phải hỏi theo từng lô.

Ba nhóm việc chỉ thân lớn mới gánh nổi

Đặt cây thân lớn vào chỗ cây thân nhỏ cũng làm được là phí tiền lẫn phí công. Ba nhóm dưới đây là chỗ cỡ thân thành điều kiện bắt buộc.

Cột và cấu kiện đứng. Cột chịu tải dồn từ mái xuống nên tiết diện và bề dày vách quyết định. Cây thân nhỏ muốn thay chân cột thì phải bó nhiều cây, mà mỗi mối buộc là một chỗ có thể lỏng.

Nhịp dài. Mỗi mối nối trên thanh vượt nhịp đều là điểm yếu. Thân lớn cho phép giữ một thanh chạy suốt ở chỗ cây thân nhỏ buộc phải nối thêm.

Cấu kiện tổ hợp. Kèo, giàn, khung ghép nhiều thanh cần tiết diện gần nhau để lực chia đều, điều thấy rõ khi thi công tre trúc phải cho các thanh khớp nhau tại nút.

Trong giới làm tre có cách gọi lưu truyền, ví loài thân lớn vách dày là “thép của thế giới thực vật”. Không rõ ai đặt ra cách gọi ấy và cũng không nên gán cho ai; nó mô tả cảm giác cầm một đoạn thân vách dày trên tay.

Con số sức bền tính bằng MPa thì ở đây không nêu, vì chưa kiểm chứng được nguồn đo cho đúng loài. Số cơ lý của tre đổi theo tuổi cây, độ ẩm lúc thử và vị trí lấy mẫu. Muốn dò ngược từ kết quả về nguyên liệu thì xem công trình thực tế.

Từ vựa tới chân công trình, chỗ cây to hay vấp

Đợt giao cây thân lớn hỏng việc thường không hỏng ở khâu chọn cây. Nó hỏng ở đoạn cuối, khi xe tới nơi mà lối vào hẹp hơn cây.

Đường vào. Cây bán ra được cắt theo mét, cây càng dài thì bán kính quay đầu càng lớn. Hẻm gấp khúc, chiếu nghỉ cầu thang, hành lang chung cư đều là chỗ chặn. Đo bề ngang chỗ hẹp nhất rồi mới chốt độ dài cắt.

Sức người. Cây thân nhỏ thì một người vác cả bó. Cây thân lớn thì một cây đã là việc của hai người, phải nâng cao hay luồn qua khúc cua thì thành ba.

Chỗ tập kết. Kê thưa quá thì thân võng, để thẳng xuống nền ẩm thì đầu cây hút nước ngược. Cần bãi phẳng, kê cách nền, có mái che.

Việc bốc dỡ tre mạnh tông là một hạng mục riêng, không phải phần phụ của việc mua cây.

Vách dày đổi lấy thời gian hong khô

Nước trong thân tre thoát ra chủ yếu qua hai đầu ống và qua bề mặt. Vách càng dày thì quãng đường ẩm phải đi càng xa, nên cùng một bãi hong, cây vách dày khô chậm hơn. Đó là hình học, không phải chuyện loài này khó tính.

Bản PROSEA về Dendrocalamus asper ghi độ ẩm cây tươi trung bình khoảng 55%, cây hong khô ngoài trời về khoảng 15%. Cũng theo tài liệu này, khi khô thân co lại theo hướng xuyên tâm khoảng 5–7% và theo hướng tiếp tuyến 3,5–5%.

Co ngót là chỗ mà việc lắp sớm phải trả giá.

Cây còn ẩm mà đã bắt bu lông hoặc ghép sát vào cây khác thì phần co sau đó làm lỏng mối nối và gây nứt chân chim quanh lỗ khoan. Với cấu kiện tổ hợp nhiều thanh, sai số cộng dồn nhanh hơn hẳn một thanh đơn.

Cách kiểm tra đơn giản: cân thử vài cây cùng lô, cân lại sau một tuần; khối lượng ngừng giảm là cây đã ổn định. Nghề chọn nguyên liệu vốn chạy trên vài chỉ số lặp lại như vậy, xem thêm ở quy trình tuyển chọn tre trúc làm mành.

Khi nào đặt tre mạnh tông, khi nào chọn loài thân nhỏ

Cỡ thân bị điều kiện công trình đẩy về một trong hai bên, ít khi là chuyện sở thích.

Nghiêng về mạnh tông khi. Cây phải đứng chịu tải, phải vượt nhịp mà thêm mối nối là bất lợi, hoặc phần lộ ra ngoài cần bề ngang đủ lớn để nhìn cân với khối nhà. Kèm theo là điều kiện hậu cần: đường xe vào gần, bãi tập kết, người bốc dỡ.

Nghiêng về loài thân nhỏ khi. Việc cần làm là mảng che, nan chẻ hoặc chi tiết uốn. Trúc 2–8 cm và tầm vông 3–6 cm nhẹ, dễ đưa vào nhà đang ở. Các mảng như mành tre trúc trang trí đi theo hướng này.

Nhiều công trình dùng cả hai theo phân vai: cây lớn làm phần chịu lực, cây nhỏ làm phần che. Ranh giới ấy nên được vạch trước lúc hỏi giá.

Câu hỏi thường gặp về tre mạnh tông

Mạnh tông có nằm trong bảng quy cách bán sẵn không?

Thường là không. Bảng quy cách của vựa dừng ở nhóm bảy loại quen thuộc, còn mạnh tông lệch dải nên phải hỏi theo từng lô: đường kính gốc, độ dài cắt, bề dày vách.

Một cây nặng khoảng bao nhiêu?

Ở đây không nêu con số, vì khối lượng đổi theo đường kính, bề dày vách, độ dài cắt và mức khô hiện tại. Cách chắc chắn là nhờ nơi bán cân thử một cây rồi nhân lên.

Hong khô mất bao lâu?

Không có mốc chung, vì nó đổi theo mùa, theo cách kê và theo bề dày vách từng cây. Thay vì hỏi số tuần, hãy hỏi lô hàng đã hong từ khi nào rồi cân thử hai lần cách nhau một tuần.

Gói lại: mạnh tông được chọn vì cỡ thân, và phiền toái cũng sinh ra từ cỡ thân ấy.

Bốn việc nên làm trước khi đặt tre mạnh tông: đo bề ngang chỗ hẹp nhất trên đường vào, chọn độ dài cắt theo đoạn thẳng dài nhất mà xe còn xoay được, hỏi lô hàng đã hong khô từ bao giờ, và xin cân thử một cây — muốn đối chiếu với hàng đang có thì liên hệ để được tư vấn. Đừng chốt số lượng và ngày giao khi chưa đo xong đường vào: cây nằm trên xe rồi mới biết không quay đầu được thì phát sinh rơi vào tiền bốc dỡ và tiền cắt lại, không phải tiền cây. Zalo 0879.96.00.99 — đội Tre Trúc Vũ Thanh sẽ tư vấn phương án, nguyên liệu và báo giá theo yêu cầu, khảo sát tại TP.HCM và khu lân cận.