Tre gai (Bambusa blumeana) — bụi sống làm hàng rào và cây nguyên liệu đã xử lý

Muốn hạ một cây trong bụi tre gai, việc đầu tiên không phải là cầm cưa mà là cầm dao phát. Cành thấp nhất mọc ra từ đốt sát mặt đất, mỗi cành đeo một chùm gai cong, đan nhau thành lớp rào dày cả mét trước khi tay người chạm tới thân. Thợ phát từng nhát vào lớp cành đó, mở một lối hẹp vừa đủ lách vào, rồi mới tính chuyện cưa.

Cây chưa hạ mà công đã mất một phần ở khâu dọn đường.

Trớ trêu là chính lớp gai gây phiền cho người khai thác lại là thứ khiến loài này được trồng quanh nhà, ven ruộng, dọc bờ ao từ rất lâu. Một đặc điểm, hai cách đọc ngược nhau.

Tre gai có hai đời sống, đừng gộp làm một

Người mua hay lẫn hai thứ khác hẳn nhau chỉ vì chúng cùng một tên.

Vế một — bụi đang sống. Cây đứng tại chỗ, mọc thành cụm, cành gai đan kín từ gốc lên. Vai trò của nó là rào chắn, chắn gió, giữ đất. Người trồng không cần cây thẳng hay đều, chỉ cần bụi kín, rễ bám chắc.

Vế hai — cây đã cắt và xử lý. Đây là vật liệu: thân đã hạ, rong cành, cạo gai, chống mối mọt, cắt theo quy cách rồi giao tới công trình. Ở vế này, thứ quyết định là độ thẳng, độ già, đường kính gốc và tình trạng sâu mọt.

Hỏi “trồng bao lâu thì bụi kín” là câu của vế một; hỏi “cây gốc mấy phân, cắt dài mấy mét” là câu của vế hai. Phần dưới đi qua từng vế, và vế thứ hai là vế Tre Trúc Vũ Thanh phục vụ.

Bụi tre gai làm hàng rào bằng cách nào

Cơ chế nằm ở chỗ cành mọc thấp. Theo PROSEA, cành phía dưới của loài này mang gai cứng, thẳng hoặc cong, mọc thành cụm một tới ba gai, có khi tới năm. Lớp phòng thủ vì vậy bắt đầu ngay từ mặt đất, không còn khoảng trống để chui qua bên dưới.

Thân mọc túm thành bụi càng làm lớp đó dày thêm: măng mới lên ngay cạnh cây cũ, năm này chồng năm khác.

Với gió thì tác dụng đến theo kiểu khác. Tường đặc chặn gió rồi sinh xoáy ngay sau lưng; bụi rậm cho gió lọt qua từng phần và bẻ nhỏ luồng gió, nên vùng lặng phía sau êm hơn. PROSEA ghi loài này được trồng quanh nhà nông làm dải chắn gió, ngoài ruộng làm hàng rào sống, và dọc dòng nước để chống xói lở.

Hệ quả rút ra khá thẳng. Rào kiểu này rẻ dần theo thời gian trong khi rào lưới đắt dần, nhưng nó chiếm một dải đất rộng, không dời được, và tới lúc muốn phá thì phần gốc là việc nặng. Chọn nó là chọn thứ cố định lâu dài.

Gai làm đắt thêm những khâu nào

Trở lại bụi ở đầu trang, đi tiếp một vòng cho hết việc.

Khâu chặt hạ. Phải phát cành mở lối rồi mới hạ được cây, và lối vừa mở chỉ dùng được cho vài cây gần nó. Vào sâu hơn thì lại phát tiếp.

Khâu đưa cây ra. Cây hạ xong vẫn còn cành gai bám dọc thân, kéo lê thì gai móc vào bụi bên cạnh và móc cả vào người kéo. Thường phải rong cành tại chỗ trước khi vác ra đường.

Khâu làm sạch thân. Gai gãy để lại mấu cứng nhô khỏi mặt thân, phải cạo và mài phẳng, nếu không thì cầm vào là xước tay và bề mặt cũng không ăn lớp phủ cho đều.

Ba khâu đó giải thích vì sao loài này ít khi bán ở dạng vừa mới hạ: phần lớn công nằm sau lúc cưa. Đúng tinh thần của quy trình tuyển chọn tre trúc làm mành: nguyên liệu dùng được là nguyên liệu đã qua tay người.

Quy cách cây tre gai bán ra: gốc 7–8 cm, cắt 2–5 m

Bụi ngoài tự nhiên cho dải kích thước rộng hơn nhiều so với cây đưa vào công trình.

Theo PROSEA, thân loài này cao 15–25 m, đường kính tới khoảng 20 cm, vách thân dày 0,5–3 cm. Đó là số đo của cây mọc tự do, không phải quy cách hàng hóa.

Quy cách hàng đã chọn và cắt. Trong bảng cây tre trúc nguyên liệu, dòng “Tre” chính là loài này: đường kính gốc 7–8 cm, cắt thành đoạn dài 2–5 m. Con số 2–5 m là độ dài cắt của cây bán ra, không phải chiều cao cây đứng trong bụi — hai thứ rất hay bị đọc lẫn.

Vì sao rơi vào khoảng 7–8 cm. Đó là cỡ vừa tay cho cột, kèo, khung: đủ dày để bắt bu lông hoặc buộc dây mà thân không nứt toác, lại chưa nặng tới mức phải cẩu.

Ở đây, cây giao đi đều đã qua xử lý trước, nên gai và mấu gai được làm sạch từ xưởng. Với hạng mục mảnh hơn như mành tre trúc trang trí, người ta chẻ nan từ cây nhỏ — thân tre gai hợp phần khung và kết cấu hơn là phần hoàn thiện bề mặt.

Trồng một bụi hay mua cây đã xử lý

Hai lựa chọn này phục vụ hai nhu cầu không giao nhau, đừng cân nhắc chúng như hai phương án thay được cho nhau.

Chọn trồng bụi khi anh chị có đất, có ranh cần giữ lâu dài, và chấp nhận đợi. Bờ ao đang lở, ranh vườn hay bị lấn, mặt đất trống hứng gió — đó là chỗ bụi sống làm được việc mà vật liệu chết không làm được. Đổi lại là mấy năm chờ bụi kín.

Chọn mua cây đã xử lý khi anh chị cần một hạng mục có hình dáng, có kích thước, có ngày hoàn thành: chòi, cổng, vách, khung mái, rào trang trí. Ở nhóm này thứ quyết định là quy cách cây cộng tay nghề dựng, tức phần việc của thi công tre trúc.

Còn hướng thứ ba nhiều người bỏ qua: dùng cả hai, bụi sống ở vòng ngoài để chắn gió và giữ ranh, kết cấu tre đã xử lý ở vòng trong. Cách phối này thấy rõ ở những công trình thực tế có sân vườn rộng.

Câu hỏi thường gặp về tre gai

Tre gai có tên khoa học là gì?

Theo PROSEA, loài mang tên Việt “tre gai” có tên khoa học là Bambusa blumeana. Lưu ý tên dân gian của tre ở Việt Nam không khớp một đối một với tên loài, nên khi mua bán vẫn nên mô tả bằng đặc điểm và quy cách.

Đây có phải loài làm hàng rào bền nhất không?

Không có căn cứ so sánh nào đủ chắc để nói loài nào bền nhất, nên câu trả lời trung thực là câu có điều kiện. Điều nói được là gai mọc từ cành sát đất khiến bụi khó xuyên qua hơn các loài không gai, và bụi sống tự bù đắp hư hại theo thời gian, thứ rào lưới không làm được.

Mua cây về có phải tự cạo gai không?

Không, nếu mua hàng đã qua xử lý. Cây giao đi đã được rong cành, cạo gai, làm sạch mấu và chống mối mọt, nên tới công trình là cắt và ghép được ngay. Chỉ khi mua cây vừa hạ tại vườn thì việc đó mới thuộc người mua.

Gói lại: cái tên tre gai đang chỉ hai thứ khác hẳn nhau, và biết mình đứng ở vế nào thì mọi câu hỏi sau đó mới đúng chỗ.

Với vế vật liệu, việc cần chốt còn bốn thứ: hạng mục định dựng, quy cách cây cần dùng, số lượng, và mức xử lý cây phải đạt khi tới nơi. Vậy nên bắt đầu từ đâu? Từ hạng mục chứ không phải từ loại cây — mô tả cái định dựng trước, rồi soi ngược xem quy cách nào khớp, vì cùng một cây vừa đủ cho cái chòi có thể hụt cho cái cổng. Gửi kích thước và ảnh hiện trạng qua trang liên hệ để được tư vấn, hoặc nhắn Zalo 0879.96.00.99 — đội Tre Trúc Vũ Thanh sẽ tư vấn phương án, nguyên liệu và báo giá theo yêu cầu, khảo sát tại TP.HCM và khu lân cận.